Droga do świętości Jana Pawła II

materiały do konkursu wiedzy o życiu Papieża

dla klas IV - VI

Wielkość Jana Pawła II ukształtowała wiara, przeżywana w codziennej modlitwie oraz nieustannie podejmowanym trudzie kroczenia drogą przykazań i Ewangelii. Aby można było zrozumieć Jana Pawła II „od wewnątrz”, trzeba prześledzić historię Jego życia, poznać środowisko i warunki, w jakich kształtował się Jego charakter i życie wiary.
Dom rodzinny
Karol Wojtyła, ojciec Jana Pawła II, był kapitanem w Pięćdziesiątym Pułku Piechoty armii austro-węgierskiej. W 1905 r. poślubił Emilię Kaczorowską. Zamieszkali w Wadowicach przy ul. Kościelnej 7. Z okna ich mieszkania widać było zegar słoneczny na ścianie kościoła z napisem: „Czas ucieka – wieczność czeka”. Ich pierwszy syn Edmund urodził się 28 sierpnia 1906 r. Bardzo uzdolniony, przystojny, aktywny sportowiec, ukończył medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1930 r. ze stopniem doktora nauk medycznych. Kilka lat po urodzeniu Edmunda przyszła na świat córka, która żyła tylko parę tygodni. Ich najmłodszy syn Karol, przyszły papież, urodził się 18 maja 1920 r., a ochrzczony został 20 czerwca w kościele Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny.
 
Mały Karol wzrastał w atmosferze głębokiej wiary swoich rodziców. Szczególny wpływ wywarł na niego przykład modlitwy i samodyscypliny ojca. Widział, jak żarliwie się modlił i jak umiał od siebie wymagać. Po latach, już jako Jan Paweł II, pisał: „Moje lata chłopięce i młodzieńcze łączą się przede wszystkim z postacią ojca. […] Patrzyłem z bliska na jego życie, widziałem, jak umiał od siebie wymagać, widziałem, jak klękał do modlitwy. To było najważniejsze w tych latach, które tak wiele znaczą w okresie dojrzewania młodego człowieka. Ojciec, który umiał od siebie wymagać, w pewnym sensie nie musiał wymagać od syna. Patrząc na niego, nauczyłem się, że trzeba samemu sobie stawiać wymagania i przykładać się do spełnienia własnych obowiązków”.
Tak więc już od wczesnej młodości Karol uczył się od ojca wierności modlitwie oraz stawiania sobie wysokich wymagań i sumiennego wypełniania obowiązków.
Tylko dlatego Karol mógł usłyszeć Chrystusa, który powoływał go do kapłaństwa, ponieważ wzrastał w atmosferze wiary i modlitwy. Matkę stracił jeszcze przed Pierwszą Komunią św. w wieku 9 lat i dlatego mniej ją pamiętał i mniej był świadom jej wkładu w jego wychowanie religijne, a był on z pewnością bardzo duży. Po jej śmierci (1929 r., zmarła w wieku 45 lat), a następnie po śmierci  starszego brata (1932 r.) zostali we dwójkę z ojcem. Mógł na co dzień obserwować jego życie, które było życiem surowym. W pierwszą rocznicę jej śmierci kapitan Wojtyła zabrał swojego najmłodszego, dziesięcioletniego już, syna na pielgrzymkę do sanktuarium Matki Bożej w Kalwarii Zebrzydowskiej. Pragnął, aby Lolek, dotknięty cierpieniem sieroctwa, nawiązał osobisty kontakt z Matką Bożą, żeby zaczął Ją traktować jako swoją Mamę. Pielgrzymka ta wywarła wielki wpływ na Karola. Odkrył, że Maryja jest kochającą i zatroskaną o niego Matką, przylgnął całym swoim sercem do Matki Bożej czczonej w Kalwarii Zebrzydowskiej. Można powiedzieć, że od tego czasu datuje się szczególny związek Karola z Matką Bożą, a Jej sanktuarium stało się dla niego ulubionym miejscem pielgrzymek.
 Z zawodu ojciec był wojskowym, a kiedy owdowiał, stało się ono jeszcze bardziej życiem ciągłej modlitwy. Nieraz Karol budził się w nocy i wtedy zastawał swojego ojca na kolanach, tak jak widywał go zawsze w kościele parafialnym. Kapitan Wojtyła biegle władał niemieckim i dlatego w domu systematycznie uczył Lolka tego języka. Czytali razem Biblię i wspólnie odmawiali różaniec. Już od młodości Karol fascynował się poznawaniem, odkrywaniem największej i najbardziej fascynującej tajemnicy, którą objawił Jezus Chrystus: prawdy o Bogu i o człowieku, o jego powołaniu i ostatecznym przeznaczeniu. Wchodził w tę wielką tajemnicę i poznawał ją przede wszystkim przez wytrwałą modlitwę i nieustanne zdobywanie wiedzy. Już wtedy Karol zaczął odkrywać rdzeń Ewangelii, która nie obiecuje łatwego życia i taniego sukcesu. Wielkie wrażenie wywierały na nim słowa Jezusa skierowane do uczniów: „Nie bój się, mała trzódko, gdyż spodobało się Ojcu waszemu dać wam królestwo” (Łk 12, 32). Karol zrozumiał, że Chrystus nie przygotowywał apostołów do łatwych i spektakularnych sukcesów. Po latach, już jako papież, napisał, że Jezus „jasno mówił o prześladowaniach, które czekają jego wyznawców”. Równocześnie budował pewność wiary.: „Jeżeli moje słowo zachowali, to i wasze będą zachowywać” (J 15, 20).     Od młodości czuł, że w tych słowach zawiera się sam rdzeń Ewangelii. Ewangelia nie obiecuje nikomu łatwego życia. Stawia wymagania. Równocześnie jest ona Wielką Obietnicą: obietnicą życia wiecznego – dla człowieka poddanego prawu śmierci, obietnicą zwycięstwa przez wiarę – dla człowieka zagrożonego tylu klęskami.
Gimnazjum i liceum klasyczne
 Szkołę podstawową Lolek ukończył w 1930 r. i rozpoczął naukę w Gimnazjum imienia Marcina Wadowity. W tym czasie jego starszy brat Edmund kończył studia medyczne w Krakowie. Częściej mógł przyjeżdżać do domu i dzięki temu bardzo zaprzyjaźnił się z Karolem. Zabierał go na mecze piłki nożnej, trzymając na barana, aby lepiej mógł widzieć. Kiedy Edmund podjął pracę w szpitalu w Bielsku-Białej, Lolek odwiedzał go, urządzając chorym teatr jednego aktora. Niestety, dr Edmund zaraził się szkarlatyną od jednego ze swoich pacjentów i zmarł 5 grudnia 1932 r., w wieku 26 lat. Po śmierci mamy i brata Karol został w domu tylko z ojcem. Był to dla nich bardzo bolesny cios.
Przykładem swojego życia kapitan Wojtyła uczył Lolka podstawowych zasad pracy nad charakterem. Przede wszystkim ustalił rozkład zajęć na każdy dzień. Ponieważ Karol rozpoczynał lekcje o godz. 8 rano, wstawali wcześnie, aby mieć czas na wspólną modlitwę, gimnastykę i śniadanie. A kiedy Karol został ministrantem, o godz. 7 rano uczestniczyli we Mszy św. Po lekcjach Karol razem z tatą jedli obiad w pobliskiej jadłodajni. Po obiedzie były dwie godziny zabawy lub jakiegoś sportu, następnie Karol odrabiał lekcje. Wieczorem ojciec przygotowywał kolację, po której najczęściej szli na krótki spacer, wspólnie odmawiali różaniec, przed pójściem spać czytali Pismo św. i inne lektury.
W liceum klasycznym był bardzo wysoki poziom nauczania. Lolek uczył się łaciny, greki, języka i literatury polskiej, historii i matematyki. Odznaczał się dużymi zdolnościami, przy tym był bardzo pracowity i solidny w odrabianiu lekcji. W ostatnich dwóch latach gimnazjalnych został wybrany na przewodniczącego sodalicji mariańskiej. Było to stowarzyszenie młodzieży, które miało na celu pogłębianie nabożeństwa do Matki Bożej. Latem 1937 r. Lolek odbył obowiązkowy kurs przysposobienia wojskowego na obozie młodzieżowym. W ostatnim roku gimnazjum przygotowywał się do przyjęcia sakramentu bierzmowania, który otrzymał 3 maja 1938 r.
Pomimo braku matki wielki oparciem dla Lolka był silny i szlachetny charakter ojca. Uczył się od niego, czerpać duchowych sił na modlitwie, aby we wszystkich życiowych próbach opierać się na Bogu, bo wtedy z każdego ciężkiego doświadczenia wychodzi się zwycięsko i utwierdza w dobru. Od ojca Lolek nauczył się żyć według twardych zasad moralnych, wynikających z chrześcijańskiej etyki. Rozumiejąc, że miłość do Boga wyraża się w zachowywaniu Jego przykazań, do siebie odnosił apel Jezusa: „Wytrwajcie w miłości mojej! Jeśli będziecie zachowywać moje przykazania, będziecie trwać w miłości mojej” (J 15, 9-10).
Trzeba tutaj przypomnieć ważne wydarzenie z tych czasów.
„Kiedy byłem w gimnazjum – wspomina Jan Paweł II – Książę Adam Stefan Sapieha, Arcybiskup Metropolita Krakowski, wizytował naszą parafię w Wadowicach. Mój katecheta, ks. Edward Zacher, zlecił mi zadanie przywitania Księcia Metropolity. Miałem więc po raz pierwszy z życiu sposobność, ażeby stanąć przed tym człowiekiem, którego wszyscy otaczali wielką czcią. Wiem też, że po moim przemówieniu Arcybiskup zapytał katechetę, na jaki kierunek studiów wybieram się po maturze. Ksiądz Zacher odpowiedział: „Idzie na polonistykę”. Na co Arcybiskup miał powiedzieć: „Szkoda, że nie na teologię” (Dar i Tajemnica, s. 9).
 Fascynacja nie tylko literaturą i teatrem
 Karol kochał sport, lubił grać w piłkę nożną, uwielbiał jazdę na nartach i wędrówki w górach. Bardzo przykładał się do nauki i zdobywania wiedzy. Jego prawdziwą pasją stało się „nade wszystko zamiłowanie do literatury, a w szczególności do literatury dramatycznej i do teatru” (Dar i Tajemnica, s. 9). W okresie gimnazjum Karol poświęcał dużo czasu na przygotowanie się do ról w sztukach teatralnych, które były grane zarówno w szkole, jak i w kościele parafialnym. Karol grał jako aktor w Antygonie, Balladynie i innych sztukach, które wystawiały wspólnie dwa wadowickie gimnazja, męskie i żeńskie. Współreżyserował i równocześnie grał hrabiego Henryka w Nie-Boskiej komedii Krasińskiego w parafialnym Domu Katolickim. Duży wpływ na Karola wywarł Mieczysław Kotlarczyk, doktor filozofii, założyciel „teatru wewnętrznego słowa”, a później w czasie okupacji Teatru Rapsodycznego. Był on głęboko wierzącym chrześcijaninem, dla którego sztuka dramatyczna stanowiła drogę przekazywania prawdy o życiu, o doskonałości oraz słowa Bożego. Kotlarczyk był przekonany, że funkcja aktora jest zbliżona do funkcji kapłańskiej, a jest nią przybliżanie uniwersalnych wartości moralnych.
Fascynacja teatrem nie osłabiła w Karolu pragnienia stałego pogłębiania i rozwoju wiary       U karmelitów bosych na Górce w Wadowicach przyjął karmelitański szkaplerz. Tam odbył swoje pierwsze zamknięte rekolekcje. Zawsze uczestniczył w nowennie przed świętem Matki Bożej Szkaplerznej. Już jako biskup wspominał: „Nigdy do czasu mego wyjazdu z Wadowic nie opuszczałem popołudniowych nabożeństw w czasie nowenny. Uczył się kontemplować w ciszy tajemnicę obecności Boga.
Już jako papież powiedział: „Trzeba być zawsze tym, czym Bóg chce, aby człowiek był. Wtenczas nigdy nie jest się niczym! Na wypełnianiu woli Bożej polega wielkość człowieka, miłość i… świętość”.
   Wyjazd do Krakowa
 Swoją szkolną edukację Karol zakończył w Wadowicach zdaniem matury 27 maja 1938 r. We wrześniu tego samego roku osiemnastoletni maturzysta wraz z ojcem opuścili na stałe Wadowice i przenieśli się do Krakowa. Zamieszkali w domu krewnych, dwóch ciotek Karola (sióstr jego matki) na ul. Tynieckiej 10. Ich mieszkanie znajdowało się w suterynie, było ciemne i wilgotne.
Trudne warunki nie ostudziły u Karola entuzjazmu i zapału do studiowania filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. W trakcie pierwszego roku studiów Lolek miał bardzo dużo zajęć, które z wielką sumiennością wykonywał, umiejętnie wykorzystując czas na zdobywanie wiedzy. Regulamin mówił o 10 godz. zajęć w ciągu tygodnia, a Karol zobowiązał się do 36 godz. Uczęszczał na wykłady najlepszych w Polsce profesorów. Zaczął pisać utwory literackie i wiersze, oddawał się działalności teatralnej, grając między innymi w sztuce Kawaler księżycowy, wystawionej na dziedzińcu Collegium Maius. Pomimo wielu zajęć podczas pierwszego roku studiów Karol nie zaniedbywał swojego życia wewnętrznego. Chodził  regularnie do spowiedzi, służył do Mszy św.
Wspaniali wykładowcy na uniwersytecie, bogactwo duchowej tradycji i kultury Krakowa sprawiało, że Karol chłonął wszystko. Właśnie wtedy zafascynował się działalnością i osobą brata Alberta Chmielowskiego. Postać tego wielkiego świętego wycisnęła silne znamię na osobowości Karola Wojtyły. Już jako papież tak pisał o św. Bracie Albercie: „Na etapie mojego związania z Teatrem Rapsodycznym, ze sztuką, ta postać człowieka pełnego odwagi, uczestnika Powstania Styczniowego (1863), który w powstańczej bitwie stracił nogę, posiadała jakiś szczególny duchowy urok. Wiadomo, że Brat Albert był artystą malarzem: studia ukończył w Monachium. Dorobek artystyczny, jaki pozostawił, wskazuje na to, że był to wielki talent malarski. I oto ten człowiek w pewnym okresie życia zrywa ze sztuką, gdyż dochodzi do wniosku, że Bóg daje mu zadanie ważniejsze. Zapoznawszy się ze środowiskiem krakowskich nędzarzy, zbierających się wokół tzw. ogrzewalni przy ul. Krakowskiej, Adam Chmielowski postanawia stać się poniekąd jednym z nich, a więc nie jałmużnikiem przychodzącym z zewnątrz, aby rozdzielać dary, ale człowiekiem, który daje całego siebie, aby tym wydziedziczonym ludziom służyć. Ten porywający przykład poświęcenia znajduje naśladowców. Wokół Brata Alberta gromadzą się mężczyźni i kobiety. Powstają dwa zakony ludzi służących najuboższym. Dzieje się to wszystko na początku naszego stulecia, a w zasadzie w okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową. Brat Albert nie doczekał odzyskania przez Polskę niepodległości. Zmarł na Boże Narodzenie 1916 roku. Jego dzieło stało się szczególnym wyrazem polskich tradycji radykalizmu ewangelicznego związanych z duchem św. Franciszka z Asyżu, a także św. Jana od Krzyża. W dziejach polskiej duchowości św. Brat Albert posiada wyjątkowe miejsce. Dla mnie jego postać miała znaczenie decydujące, ponieważ w okresie mojego własnego odchodzenia od sztuki, od literatury i od teatru znalazłem w nim szczególne duchowe wsparcie i wzór radykalnego wyboru drogi powołania. Jedną z największych moich radości jest to, że mogłem już jako Papież wynieść krakowskiego biedaczynę w szarym habicie do chwały ołtarzy, naprzód przez beatyfikację w czasie podróży do Polski w 1983 roku, na Błoniach Krakowskich, a z kolei poprzez kanonizację w Rzymie, w listopadzie pamiętnego roku 1989” (Dar i Tajemnica, ss. 32-33).
W czerwcu 1939 r. Karol zdał egzaminy, zaliczając pierwszy rok studiów, a w wakacje odbył szkolenie wojskowe w Legii Akademickiej. Karol był utalentowanym studentem, uczył się szybko, ale zawsze był gotowy pomagać innym. Nie był kujonem, ale angażował się i wkładał całe serce we wszystko, co robił. Wymagał od siebie i prowadził zdyscyplinowany tryb życia. Miał licznych przyjaciół zarówno wśród chłopców, jak i wśród dziewcząt. Był zapalonym sportowcem, nieraz pokonywał wiele kilometrów, poszukując atrakcyjnych tras narciarskich. Trzeba podkreślić, że w czasach młodości Karola jego pobożność była czymś normalnym. Dlatego fakt, że Karol prowadził głębokie życie modlitwy, że często przystępował do sakramentów, nie był odbierany przez otoczenie jako coś dziwnego i nadzwyczajnego. 
  Okupacyjny terror
 Napaścią Niemców na Polskę 1 września 1939 r. rozpoczęła się druga wojna światowa.
To był pierwszy piątek miesiąca. Wczesnym rankiem Karol poszedł do katedry na Wawelu, aby się wyspowiadać i uczestniczyć we Mszy św. Podczas Najświętszej Ofiary usłyszał głos syren i wybuchy bomb zrzucanych na Kraków przez samoloty niemieckie. Po Mszy św. natychmiast pobiegł do domu. Wspólnie z ojcem podjęli decyzję ucieczki na wschód przed nadciągającymi wojskami nieprzyjaciela. Uciekali razem z tysiącami Polaków. Wielokrotnie byli bombardowani przez samoloty niemieckie, wielu ludzi zginęło. 17 września byli niedaleko Sanu, w odległości około 200 km od Krakowa. Wtedy dotarła do nich tragiczna wiadomość, że wojska rosyjskie od wschodu wkroczyły do Polski. Ucieczka na wschód nie miała już sensu, musieli wracać do Krakowa, w którym byli już Niemcy. Na Wawelu zamieszkał Hans Frank, generalny gubernator. Rozpoczęły się straszne lata okupacyjnego terroru. Szkolnictwo wyższe i średnie zostało zlikwidowane. Polacy nie mieli żadnych praw, byli traktowani jako podludzie. Niemcy niszczyli biblioteki i wszelkie ślady polskiej kultury. Za najmniejsze przekroczenie prawa groziła śmierć lub obóz koncentracyjny. Szczególnym obiektem prześladowań stała się polska inteligencja, duchowieństwo i Kościół katolicki, który był uważany przez okupantów za strażnika narodowej kultury. 3646 polskich księży Niemcy uwięzili w obozach koncentracyjnych, z których 2647 zamordowali. Lata hitlerowskiej okupacji były naznaczone nieustannym terrorem, ulicznymi łapankami, masowymi egzekucjami i wywożeniem do obozów koncentracyjnych.
W czasie okupacji hitlerowskiej podstawowym pożywieniem, które Karolowi i jego ojcu udawało się zdobywać, były ziemniaki, które gotowali, okraszając je odrobiną margaryny z cebulą. Każdy mężczyzna między 14. a 60. rokiem życia musiał mieć pracę, nie zatrudnionych wywożono na przymusowe roboty do Niemiec. W pierwszym roku wojny Lolek pracował w restauracji w charakterze zaopatrzeniowca. Nie była to ciężka praca, dzięki czemu miał czas na potajemne kontynuowanie studiów. Maksymalnie wykorzystywał czas, bardzo dużo czytał i intensywnie uczył się języka francuskiego. Na nowo odczytywał Mickiewicza, Słowackiego, Conrada i Wyspiańskiego, przy tym nigdy nie zaniedbując codziennej lektury Biblii.
„Aby uchronić się przed wywózką – wspominał Jan Paweł II – na przymusowe roboty do Niemiec, jesienią roku 1940 zacząłem pracę jako robotnik fizyczny w kamieniołomie, związanym z fabryką chemiczną Solvay” (Dar i Tajemnica, s. 12). W kamieniołomie na Zakrzówku wydobywano wapień do produkcji sody w fabryce chemicznej Solvay. Były tam bardzo ciężkie i niebezpieczne warunki pracy, szczególnie zimą. Lolek musiał każdego dnia naładować cały wagon wapiennymi kamieniami. Młodzi i niedoświadczeni robotnicy nie mogli takiej normy wypełnić. Całe szczęście, że ich zwierzchnikami byli życzliwi Polacy i te normy im potajemnie zmniejszali. Jednak cały dzień musieli wapień rozbijać i ładować do wagonu. Była tylko piętnastominutowa przerwa na śniadanie, które każdy musiał sobie przynieść z domu. Był to najczęściej chleb z marmoladą i kawa zbożowa. Po skończonej pracy o godz. 15 Lolek wracał do domu w drewniakach i drelichu, po drodze próbując zdobyć coś do jedzenia – kilka ziemniaków, kapustę bądź fasolę. Niemcy przestali wypłacać emeryturę ojcu i dlatego skromna pensja Karola musiała starczyć na utrzymanie ich obu. W październiku Karol został przeniesiony do pracy w oczyszczalni wody fabryki Solvay w Borku Fałęckim, najczęściej miał nocną zmianę. Warunki były tutaj nieporównywalnie lepsze. Mógł znaleźć czas na czytanie książek i na modlitwę. Szczególnie ulubioną lekturą Karola była książeczka, którą wtedy odkrył: Traktat o prawdziwym nabożeństwie do Maryi Panny św. Ludwika Grignion de Monfort. W 1968 r. kard. Wojtyła wspominał: „Miałem to nabożeństwo do Niej i jako dziecko, i jako student gimnazjum czy na uniwersytecie, ale jaka jest treść i głębia tego nabożeństwa – tego mnie nauczyła ta książeczka”. „Totus Tuus” (cały Twój) – te dwa słowa wzięte z tej książeczki stały się dewizą duchowości i posługi Karola Wojtyły jako księdza, biskupa, kardynała i papieża. „Oto jestem cały Twój i wszystko, co moje, Twoim jest, o mój Jezu najmilszy, przez Maryję, Twoją Najświętszą Matkę” – tymi słowami z Traktatu modlił się i zawsze je wypisywał na swoich rękopisach”.
Wracając rano do domu po pracy w fabryce Solvay, Karol szedł najpierw na Mszę św. do kościoła Ojców Redemptorystów na Podgórzu. Po latach wspominał, że z Eucharystii czerpał „wielką siłę na te trudne lata, jakimi były lata okupacji”.  
Dzięki pracy w kamieniołomach i oczyszczalni wody Karol Wojtyła poznał znaczenie pracy oraz miejski proletariat: „ich środowisko, ich rodziny, ich zainteresowania, ich ludzką wartość i godność” (Dar i Tajemnica, s. 23). Młody Karol nauczył się, że praca jest zadaniem, które Bóg powierza człowiekowi, aby panował nad ziemią i uczestniczył w dziele stwórczym samego Boga.
 Wejście w nowy świat, o istnieniu którego wcześniej nie wiedział 
W tym okresie wielki wpływ na kształtowanie osobowości Karola miało środowisko jego parafii św. Stanisława Kostki na Dębnikach. Tak Ojciec Święty wspominał: „Parafia ta była prowadzona przez księży salezjanów, których pewnego dnia hitlerowcy zabrali do obozu koncentracyjnego. Pozostał tylko stary proboszcz i inspektor prowincji, natomiast wszyscy inni byli wywiezieni do Dachau. Myślę, że w procesie kształtowania się mojego powołania środowisko salezjańskie odegrało doniosłą rolę. W parafii była osoba wyjątkowa: Jan Tyranowski. Był on z zawodu urzędnikiem, chociaż wybrał pracę w zakładzie krawieckim swojego ojca. Twierdził, że mu to ułatwia życie wewnętrzne. Był człowiekiem niezwykle głębokiej duchowości. Księża salezjanie, którzy w tym trudnym okresie odważyli się na prowadzenie duszpasterstwa młodzieży, powierzyli mu zadanie polegające na nawiązywaniu kontaktów z młodymi ludźmi w ramach tzw. Żywego Różańca. Jan Tyranowski wywiązywał się z tego zadania nie tylko w sensie organizacyjnym, ale także poprzez prawdziwą duchową formację, którą dawał związanym z nim młodym ludziom. Od niego nauczyłem się między innymi elementarnych metod pracy nad sobą, które wyprzedziły to, co potem znalazłem w seminarium. Tyranowski, który sam kształtował się na dziełach św. Jana od Krzyża i św. Teresy od Jezusa, wprowadził mnie po raz pierwszy w te niezwykłe, jak na mój ówczesny wiek, lektury” (Dar i Tajemnica, s. 25).
To właśnie dzięki Tyranowskiemu Karol po raz pierwszy w swoim życiu sięgnął do najwspanialszych pereł literatury duchowości chrześcijańskiej, dzieł największych mistyków: św. Jana od Krzyża i św. Teresy Wielkiej. Nauczył się konsekwentnie i codziennie kroczyć drogą ciemnej nocy wiary do pełnego zjednoczenia z Bogiem. Droga ta prowadzi przez trzy etapy: oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia. Jan Paweł II  powiedział: „Najważniejsze jest, że za pośrednictwem Jana Tyranowskiego zostałem wprowadzony w nowy świat, o którego istnieniu w sobie przedtem nie wiedziałem”. 
Odkrycie powołania i droga do kapłaństwa 
18 lutego 1941 roku, w wieku 62 lat, umiera na atak serca ojciec Karola. Chorował od Bożego Narodzenia 1940 r. Zmarł nocą, kiedy syn był w pracy. Tego ranka Karol, jak zwykle, przyniósł ojcu lekarstwa i obiad od państwa Kydryńskich. Kiedy się zorientował, że on nie żyje, natychmiast pobiegł po księdza. Całą noc się modlił , klęcząc przy ciele ukochanego ojca. Było to dla niego jedno z najbardziej bolesnych doświadczeń w życiu. Nie miał już nikogo z najbliższej rodziny. Po Mszy św. kapitan Karol Wojtyła został pochowany na cmentarzu Rakowickim. Ojciec zostawił Karolowi najcenniejszą życiową naukę: aby stawiać sobie wysokie wymagania i jak najsumienniej spełniać swoje obowiązki.
Po śmierci taty Karol zaczął prowadzić jeszcze bardziej intensywnie życie modlitwy aniżeli dotąd.
Latem 1941 roku zamieszkał u Karola Mieczysław Kotlarczyk wraz ze swoją żoną. Właśnie wtedy z jego inicjatywy narodził się w konspiracji Teatr Rapsodyczny, który działał w ukryciu przez cały okres okupacji. Jednym z jego filarów był młody Karol Wojtyła.                Z narażeniem życia przygotowano 7 sztuk teatralnych i pokazywano na 22 przedstawieniach. Głównym celem działalności tego konspiracyjnego teatru było ukazanie niezniszczalności polskiej kultury oraz odnawianie duszy narodu. Z całą pewnością również teatralna działalność Karola kształtowała jego osobowość, uczyła sztuki wymowy i nawiązywania łączności ze słuchaczami.
Po śmierci ojca w Karolu zaczyna powoli dojrzewać myśl o kapłaństwie.
Jesienią 1942 roku młody Wojtyła zgłosił się do rezydencji arcybiskupa krakowskiego, prosząc o przyjęcie do tajnego seminarium duchownego. W czasie okupacji kandydaci do seminarium byli przyjmowani potajemnie, a wykłady odbywały się w ukryciu i w całkowitej tajemnicy przed reżimem okupacyjnym. Po rozpoczęciu tajnych studiów seminaryjnych Karol w dalszym ciągu pracował w Borku Fałęckim i kontynuował swoją działalność w Teatrze Rapsodycznym.
Miał wielkie szczęście w tych koszmarnych latach okupacji, gdyż zawsze udawało mu się uniknąć rewizji, łapanek i wywiezienia do obozu koncentracyjnego. Jednak 29 lutego 1944 roku uległ bardzo poważnemu wypadkowi. Kiedy wracał do domu z pracy w Borku Fałęckim, przejeżdżająca niemiecka ciężarówka tak mocno go potrąciła, że stracił przytomność. Leżącego na ulicy uratowała pewna kobieta, która widząc, co się stało, wyskoczyła z tramwaju i osłaniała leżącego Karola przed przejeżdżającymi pojazdami. Udało jej się zatrzymać jeden z samochodów, w którym, jak się okazało, jechał niemiecki oficer. Kiedy stwierdzili, że Karol żyje, oficer zatrzymał ciężarówkę i kazał rannego zawieźć do miejskiego szpitala. Karol miał wstrząs mózgu i liczne rany. Musiał przez dwa tygodnie leżeć w łóżku. Był to dla niego, jak sam później napisał, szczególny „okres rekolekcji, które Pan Bóg wymyślił”.
Po wybuchu powstania warszawskiego Niemcy urządzili w Krakowie masową akcję w całym mieście, wyłapując młodych ludzi, aby zapobiec powstaniu. Po tej czarnej niedzieli ks. arcybiskup Sapieha wezwał do swojej rezydencji wszystkich kleryków i do końca wojny ich tam ukrywał. Od 7 sierpnia 1944 roku aż do końca wojny Karol wraz z innymi klerykami mieszkał i studiował w domu arcybiskupa.
18 stycznia 1945 roku wojska armii czerwonej wyzwoliły Kraków spod okupacji niemieckiej. Klerycy mogli już zamieszkać w budynku seminaryjnym.
Życie powoli wracało do normy. Karol kończył trzeci rok studiów teologicznych. Z własnego wyboru żył w wielkim ubóstwie. Kiedy otrzymał nowy sweter od swojego przyjaciela M. Kotlarczyka, to przy najbliższej okazji oddał go żebrakowi. Jego fascynacja duchowością i pismami św. Jana od Krzyża skłoniła go do intensywnej nauki języka hiszpańskiego, gdyż chciał czytać dzieła tego mistyka w oryginale.
18 lutego 1946 roku abp Adam Stefan Sapieha został mianowany kardynałem. Na konferencjach wpajał klerykom, że istotą każdego dobrze przeżywanego powołania kapłańskiego jest umieranie dla siebie, ofiarowanie samego siebie, bezinteresowny dar z siebie dla Chrystusa i innych ludzi.
Na początku lipca 1946 r. Karol Wojtyła zdał wszystkie egzaminy kończące wykłady teologiczne. Kardynał Sapieha postanowił wysłać jesienią 1946 r. Karola Wojtyłę na dalsze studia do Rzymu. W tym celu przyspieszył mu święcenia kapłańskie. Przez cały październik intensywnie przygotowywał się na rekolekcjach do przyjęcia sakramentu kapłaństwa. Świecenia kapłańskie przyjął rankiem 1 listopada 1946 roku w prywatnej kaplicy arcybiskupa krakowskiego.
 Studia w Rzymie
 Już 15 listopada ks. Wojtyła razem ze swoim młodszym kolegą ks. Starowiejskim wyjechali na studia do Rzymu. Ksiądz Wojtyła pisał doktorat o rozumieniu wiary u św. Jana od Krzyża. Maksymalnie wykorzystywał czas na naukę i modlitwę. Oprócz intensywnych studiów uczył się samego Rzymu, w wolnych chwilach zwiedzając jego święte miejsca i zabytki pod kierunkiem wytrawnych znawców. 
14 czerwca 1948 roku ks. Karol Wojtyła obronił swoja pracę doktorską z wynikiem bardzo dobrym. W pracy podkreślił, że spotkanie osobowe z Bogiem nie jest zarezerwowane tylko dla mistyków. Każdy człowiek jest powołany do nawiązania relacji miłości z Bogiem. Doświadczenie mistyków uczy nas o drodze, która prowadzi do Boga oraz natury naszego zjednoczenia z Bogiem. Boga nie poznaje się tak jak jakiś przedmiot, ale przez wzajemne osobowe oddanie się sobie.
Początki posługi kapłańskiej
 Po powrocie ze studiów w Rzymie w 1948 r. na ks. Karola Wojtyłę czekała pierwsza placówka duszpasterska we wsi Niegowić. Jak wspominał później Papież, w dniu 28 lipca udał się na wskazaną parafię: „Dojechałem autobusem z Krakowa do Gdowa, a stamtąd jakiś gospodarz podwiózł mnie szosą w stronę wsi Marszowice i potem doradził mi iść ścieżką wśród pól, gdyż tak miało być bliżej. W oddali było już widać kościół w Niegowici. A był okres żniw. Szedłem wśród łanów częściowo już skoszonych, a częściowo czekających jeszcze na żniwo. Pamiętam, że w pewnym momencie, gdy przekraczałem granicę parafii w Niegowici, uklęknąłem i ucałowałem ziemię. Nauczyłem się tego gestu chyba od św. Jana Marii Vianneya. W kościele pokłoniłem się przed Najświętszym Sakramentem, a następnie poszedłem przedstawić się mojemu proboszczowi” (Dar i tajemnica, ss. 59-60) Posługa wikarego pozwalała na zgłębienie wszystkich wymiarów kapłaństwa. Ksiądz Wojtyła głosił Dobrą Nowinę, katechizował w pięciu pobliskich szkołach, udzielał sakramentów małżeństwa i chrztu. W sposób szczególny ukochał posługę szafarza miłosierdzia w konfesjonale oraz codzienną Eucharystię, którą traktował „nie tylko jako najświętszy obowiązek, ale przede wszystkim jako najgłębszą potrzebę duszy” (Dar i tajemnica, s. 83). Stałe miejsce w porządku dnia ks. Wojtyły zajmowała modlitwa, zgodnie z jego wewnętrznym przekonaniem, iż „modlitwa tworzy kapłana i kapłan tworzy się poprzez modlitwę. (…) Czas przeznaczony na bliski kontakt z Bogiem jest czasem najlepiej wykorzystanym, ponieważ wspomaga nie tylko jego samego, ale i pracę apostolską” (Dar i tajemnica, s. 86). Wojtyła był inicjatorem zawiązania przy kościele koła żywego różańca. Uważał również, iż kapłan zobowiązany jest do stałego pogłębiania swojej wiedzy, tak by mógł być przygotowany do owocnego dialogu z myślą współczesną. Wieczorami czytał więc rozprawy filozoficzne i udoskonalał swoją pracę doktorską. Parafianie, w większości ludzie ubodzy, cenili jego skromny tryb życia i oddanie Kościołowi. Już wówczas ks. Wojtyła dał się poznać jako człowiek z „wyobraźnią miłosierdzia”, dzieląc się z biednymi zarówno ofiarami otrzymanymi podczas kolędy od bogatszych mieszkańców, jak i własnym mieniem. W marcu 1949 r. decyzją kard. Sapiehy został on przeniesiony do parafii św. Floriana w Krakowie.
 Towarzysząc młodym
 O ile roczna praca ks. Wojtyły w Niegowici wypełniona była wielorakimi obowiązkami wikariusza i katechety, o tyle dwuletnia posługa w krakowskim kościele św. Floriana rzeźbiła przede wszystkim duszpasterski charyzmat kapłana. Z inicjatywy proboszcza, prałata Tadeusza Kurowskiego, prezbiter z Wadowic zajął się duszpasterstwem środowiska akademickiego pobliskiej Politechniki Krakowskiej oraz „Nazaretu” – bursy dla studentek prowadzonej przez siostry zakonne. Wygłaszał co czwartek katechezy dotykające podstawowych zagadnień: istnienia Boga oraz duchowości duszy ludzkiej. Duszpasterz prowadził rozważania tak, by jego młodzi, inteligentni słuchacze wyszli z nauk z przekonaniem, że w Ewangelii znajdują się prawdziwe odpowiedzi na najgłębsze pytania człowieka. Wojtyła wychodził bowiem z założenia, że jeśli studenci naprawdę przyjmą, że Chrystus jest „drogą, prawdą i życiem” (por. J 14, 6), to nie będą szukać namiastek szczęścia w złudnej ideologii marksizmu. Przekonanie księdza wyszło naprzeciw odczuwanemu przez młodzież pragnieniu pogłębienia wiary chrześcijańskiej, w której w większości zostali wychowani jego młodzi słuchacze.
Praca ze studentami pozwoliła kapłanowi dotrzeć do fundamentów egzystencji podopiecznych: „Głównym odkryciem z tego okresu, kiedy w duszpasterstwie skoncentrowałem się przede wszystkim na młodzieży, było odkrycie istotnego znaczenia młodości. Co to jest młodość? Młodość to nie tylko pewien okres życia ludzkiego odpowiadający określonej liczbie lat, ale to jest zarazem czas dany każdemu człowiekowi i równocześnie zadany mu przez Opatrzność. W tym czasie szuka on odpowiedzi na podstawowe pytania, jak młodzieniec z Ewangelii; szuka nie tylko sensu życia, ale szuka konkretnego projektu, wedle którego to swoje życie ma zacząć budować. I to właśnie jest najistotniejszy rys młodości” (Przekroczyć próg nadziei, 19). W duszpasterstwie Wojtyły młodość spotykała się zawsze z pragnieniem ofiarowania swego życia w darze dla drugich, z miłością. Był pewien, że: „(...) powołanie do miłości jest (…) najbardziej podstawowym elementem kontaktu z młodzieżą. Zdałem sobie z tego sprawę bardzo szybko jako młody kapłan. Czułem jak gdyby wewnętrzne przynaglenie w tym kierunku. Trzeba młodych przygotować do małżeństwa, trzeba ich uczyć miłości. Miłość nie jest do wyuczenia, a równocześnie nic nie jest tak bardzo do wyuczenia jak miłość. Jako młody kapłan nauczyłem się miłować ludzką miłość. To jest jedna z tych podstawowych treści, na której skupiłem swoje kapłaństwo, swoje posługiwanie na ambonie, w konfesjonale, a także używając słowa pisanego. Jeśli umiłuje się ludzką miłość, to wtedy rodzi się także żywa potrzeba zaangażowania wszystkich sił na rzecz »pięknej miłości«” (Przekroczyć próg nadziei, 19).    
 W kręgu przyjaźni
 Studentom bardzo odpowiadał kapłan, który prawdziwie żył w orbicie ich spraw, do tego imponujący głębią myśli, otwartością, umiejętnością słuchania oraz wewnętrzną siłą. Z radością przyjęli szereg innowacji wprowadzonych przezeń na płaszczyźnie intelektualnej, liturgicznej, kulturalnej oraz duszpasterskiej. Dyskusje o wierze, środowe Msze św. (ubogacone śpiewem gregoriańskim przykościelnego chóru studenckiego), inscenizacje teatralne, a także nieformalne spotkania – wszystko to sprawiało, że studenci pogłębiali znajomość z niezwykłym – zwłaszcza jak na owe czasy – kapłanem. Te zadzierzgnięte przy kościele św. Floriana więzy doprowadziły do powstania grupy zwanej na początku „Rodzinką”, a potem (z racji dołączających się kolejnych osób) „Środowiskiem”. George Weigel, wybitny biograf Jana Pawła II, zwraca uwagę na charakterystyczny rys papieża z Polski: „Poprzedni papieże, mówiąc o swojej formacji w czasach, gdy byli młodymi księżmi, wspominali o latach spędzonych w Papieskiej Akademii Kościelnej, ekskluzywnej rzymskiej szkole dla kościelnych dyplomatów, albo o swoich pierwszych doświadczeniach profesorów seminarium. Tymczasem w każdej rozmowie o początkach swojego kapłaństwa Jan Paweł II podkreśla znaczenie swojego »Środowiska«. Różnica to wielce znacząca” (Świadek nadziei, s. 131). Przyjaźnie, które przetrwały próbę ponad pięćdziesięciu lat, przyniosły wielkie owoce w życiu zarówno Wujka (jak nazywano Wojtyłę), jak i każdej z osób należącej do tego grona. Wzajemne ubogacenie się było możliwe dzięki temu, jak ks. Karol rozumiał swoje bycie z drugimi i dla drugich: „Zadaniem codziennym kapłana jest uobecniać Boga, Boga-Odkupiciela, przez Mszę św. (…). Poza tym zaś zadaniem duszpasterza jest współżyć i obcować z ludźmi wszędzie, gdzie oni się znajdują, być z nimi we wszystkim »prócz grzechu«” (Homo Dei 3(81)/1957). Ksiądz Wojtyła wiedział, że młodzi potrzebują go nie tylko jako szafarza sakramentów, ale także jako towarzysza drogi. Z tego względu jego duszpasterstwo było prawdziwym zanurzeniem się w świat młodych, towarzyszeniem im w – jak to sam ujął – „pasjonującej pracy” odkrywania powołania, w krystalizowaniu się pięknych miłości, w zmaganiu się z codziennymi problemami życia w komunistycznym kraju. Jedną z niekonwencjonalnych form takiego towarzyszenia młodym były wspólnie spędzane wakacje.
 Ołtarz na odwróconym kajaku
 Kiedy w 1953 r. członkowie „Środowiska” zaproponowali Wujkowi dwutygodniowy wyjazd w Bieszczady, a potem spływ kajakowy po Brdzie, nikt nie przypuszczał, że oto zaczyna się nowy etap w dziejach tej grupy. Po tym przełomowym roku, poprzedzonym jednodniowymi i weekendowymi wycieczkami pieszymi, rowerowymi czy narciarskimi, każde kolejne wakacje aż do wyboru Wojtyły na Stolicę Piotrową upływały pod znakiem odpoczynku w górach oraz na rzekach i jeziorach. Dla Wujka wspólne wakacje z jednej strony były okazją do lepszego poznania młodych, a przez to owocniejszego posługiwania duszpasterskiego, z drugiej zaś wychodziły naprzeciw jego potrzebom czynnego wypoczynku. Wojtyła wiedział, że wysiłek fizyczny doskonale regeneruje siły psychiczne, osłabione po roku intensywnej pracy naukowej i duszpasterskiej. Ponadto w dynamikę takiej formy letnich wyjazdów wpisana była jeszcze inna rzeczywistość: „Chodzi o to, ażeby wypoczynek nie był odejściem w próżnię, aby nie był tylko pustką. Wtedy nie będzie naprawdę wypoczynkiem. Chodzi o to, ażeby był wypełniony spotkaniem. Mam na myśli – i owszem – spotkanie z przyrodą, z górami, morzem i lasem. Człowiek w umiejętnym obcowaniu z przyrodą odzyskuje spokój, ucisza się wewnętrznie, otwiera wewnętrzny wzroku duszy na obecność Boga w świecie.  Podczas spływów kajakowych spotkanie z Chrystusem w codziennej Eucharystii wymagało na początku inżynierskiej wyobraźni członków „Środowiska”, by w odwróconym kajaku móc zobaczyć ołtarz, a w dwóch związanych wiosłach – krzyż. Poza polową Mszą św. (na której Wujek podawał zawsze jakąś myśl do rozważań w ciągu dnia), południową i wieczorną modlitwą dzień upływał na pokonywaniu kilkudziesięciu kilometrów szlaków górskich, rozbijaniu namiotów, na wspólnych  posiłkach oraz dyskusjach, żartach i śpiewie przy ognisku. Wszystko to scalało grupę, pogłębiało przyjaźnie, rodziło miłości. Styl wyjazdów umożliwiał także osobisty kontakt każdego uczestnika wyjazdu z Wujkiem. Duszpasterz był zdania, że: „na wędrówkach rozmawia się – ksiądz jest po to, ażeby z nim rozmawiać. Przedmiotem rozmów dwójkowych lub zbiorowych może być wszystko – od spraw sumienia do dowodów na istnienie Boga i katolickiej nauki społeczno-etycznej. Zresztą niekoniecznie muszą to być tzw. rozmowy zasadnicze. Chodzi o to, ażeby umieć rozmawiać o wszystkim, o filmach, o książkach, o pracy zawodowej, o badaniach naukowych i o jazz-bandzie w sposób właściwy” (Homo Dei 3(81)/1957). Wojtyła i grono jego przyjaciół zasmakowało w takiej formie spędzania wolnego czasu, która zawierała w sobie „kontakt z Bogiem obecnym w przyrodzie i obecnym w duszy ludzkiej” (Homo Dei 3(81)/1957), tak że po latach Ojciec Święty ze sentymentem wspominał: „Za dobrych czasów liczyłem wakacje według ilości ognisk, liczyłem wakacje według ilości nocy przespanych pod namiotem. Jeżeli była odpowiednia ilość, to wtedy były też dobre wakacje” (Castel Gandolfo, sierpień 1985 r.).
 
Twórczość publicystyczna, poetycka i dramatyczna
 Jako młody kapłan Karol Wojtyła zaczął publikować na łamach Tygodnika Powszechnego pierwsze artykuły i eseje, a potem także teksty poruszające problemy natury moralnej, zebrane pod wspólnym tytułem Elementarz etyczny. Z czytelnikami Tygodnika, a także Znaku dzielił się swoimi refleksjami na temat antropologii chrześcijańskiej czy czystości małżeńskiej. Zawiły język artykułów sprawiał jednak, że wczytywanie się w myśl Wojtyły było za każdym razem niemałym wyzwaniem dla odbiorców jego tekstów. Podobnie trudną lekturą były wiersze ks. Karola, publikowane pod pseudonimami Andrzej Jawień i Stanisław Andrzej Gruda. Wiersze, które wyszły spod pióra Wojtyły – choć odwoływały się do różnorakich doświadczeń, jakie są udziałem człowieka – w gruncie rzeczy były próbą uchwycenia tego, co jest w kondycji ludzkiej fundamentalne: opowiedzenie się bądź po stronie utraty człowieczeństwa, bądź po stronie świętości. Kwestia wyboru w imię „większej wolności” była także osią powstałego w 1950 r. dramatu Wojtyły Brat naszego Boga, poświęconego drodze życiowej św. Brata Alberta.
 W służbie prawdzie 
W 1951 r., po dwuletniej posłudze ks. Wojtyły w kościele św. Floriana, ówczesny administrator archidiecezji krakowskiej po śmierci kard. Sapiehy, ks. Eugeniusz Baziak, skierował modego kapłana do pracy naukowej. 
Ksiądz Karol codziennie odprawiał Eucharystię w kościele św. Katarzyny, w pierwsze piątki miesiąca celebrował Mszę św. dla pracowników naukowych i studentów w akademickim kościele św. Anny, a w wielkim poście głosił rekolekcje u św. Floriana. Po roku został spowiednikiem w kościele Mariackim.
Rozprawa habilitacyjna, którą przygotowywał z etyki i teologii moralnej, wymagała zgłębienia myśli filozoficznej Maksa Schelera oraz żmudnego tłumaczenia z języka niemieckiego. Wojtyła, który podobnie jak Scheler żywił przekonanie o konieczności związania filozofii z życiem praktycznym, pragnął stwierdzić, w jakim stopniu system niemieckiego filozofa może być pomocny w kształtowaniu teologii moralnej. 
Po uzyskaniu habilitacji ks. Wojtyła rozpoczął pracę jako wykładowca akademicki, najpierw w krakowskim seminarium i na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, a od 1954 r. (z inicjatywy prof. Stefana Swieżawskiego) na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Po dwóch latach został mianowany kierownikiem Katedry Etyki KUL i zajmował to stanowisko aż do wyboru na Stolicę Piotrową. Wojtyła był jednym ze współtwórców tzw. szkoły lubelskiej, w której profesorowie filozofii koncentrowali się na tajemnicy osoby ludzkiej, pragnąc odpowiedzieć na kryzys humanizmu, jaki przynosiła ideologia marksistowska.
Ksiądz Karol potrafił owocnie łączyć pasję naukową z bezpośrednim kontaktem z ludźmi. Gromadził wokół siebie doktorantów, z którymi (podobnie jak z profesorami zakładu) prowadził dyskusje i zacieśniał więzy podczas wspólnych wypraw narciarskich. Dał się poznać nie tylko jako uczony oraz świetny wykładowca, ale również jako człowiek żyjący niezwykle skromnie. Nie zaniedbując obowiązków duszpasterza akademickiego i służby zdrowia w Krakowie, dojeżdżał do Lublina nocnym pociągiem co dwa tygodnie, przez cały rok akademicki. Spóźniając się na zajęcia, tłumaczył, że żyje jeszcze „czasem krakowskim”. Na noc zatrzymywał się w jednym z mieszkań dla dojeżdżających profesorów, w wieloosobowym pokoju, nie prosząc nigdy o „jedynkę”. Nosił wytarte sutanny, stary płaszcz i znoszone buty. Anonimowo przeznaczał połowę swojej pensji na wsparcie dla ubogich studentów. Żacy lubelscy nieraz korzystali także z jego pomocy duchowej, prosząc go o spowiedź bądź rady w sprawach moralnych i religijnych. Przerwy zaś, podczas których nie był potrzebny jako rozmówca, wykorzystywał na modlitwę w uniwersyteckiej kaplicy.
 Najmłodszy biskup w Polsce
 Dwunasty rok posługi kapłańskiej przyniósł ks. Karolowi Wojtyle godność biskupią. Dla samego kapłana taka decyzja papieża Piusa XII była zaskoczeniem. Po 45 latach tak opisywał to zdarzenie: „Jest rok 1958. Jestem w pociągu jadącym w stronę Olsztyna z grupą kajakową (…). Mówię do tak zwanego »admirała« – o ile pamiętam, był nim wówczas Zdzisław Heydel: »Zdzisiu, będę musiał wyłączyć się z kajaków, bo otrzymałem wezwanie od Księdza Prymasa (…) i muszę się do niego zgłosić«. Na to »admirał«: »Zrobi się«. Tak też, kiedy nadszedł wyznaczony dzień, odbiliśmy od grupy, aby dotrzeć do najbliższej stacji kolejowej – do Olsztynka. Wiedząc o konieczności stawienia się u Księdza Prymasa w czasie spływu na Łynie, przezornie zostawiłem w Warszawie u znajomych odświętną sutannę. Trudno było iść do Prymasa w tej, której używałem w czasie wypraw kajakowych (…). Tak więc naprzód ruszyliśmy kajakiem po falach rzeki, a potem ciężarówką, która woziła wory z mąką, i tak dotarłem do Olsztynka. Pociąg do Warszawy odchodził późno w nocy. Zabrałem więc ze sobą śpiwór, myśląc, że w oczekiwaniu na pociąg trochę się zdrzemnę i poproszę kogoś, żeby mnie obudził. Nie było jednak takiej potrzeby, bo wcale nie zasnąłem. W Warszawie zgłosiłem się na ulicę Miodową na oznaczoną godzinę (…). Kiedy wszedłem do gabinetu Ks. Prymasa, usłyszałem od niego, że Ojciec Święty mianował mnie biskupem pomocniczym arcybiskupa Krakowa. (…) Słysząc słowa Ks. Prymasa zwiastujące mi decyzję Stolicy Apostolskiej, powiedziałem: »Eminencjo, ja jestem za młody, mam dopiero 38 lat«. Ale Prymas na to: »To jest taka słabość, z której się szybko leczymy. Proszę się nie sprzeciwiać woli Ojca Świętego«. Więc powiedziałem jedno słowo: »Przyjmuję«. »No, to pójdziemy na obiad«, zakończył Prymas” (Wstańcie, chodźmy!, ss. 13-14). Po opuszczeniu siedziby kard. Wyszyńskiego Wojtyła udał się do sióstr urszulanek, by tam zatopić się w wielogodzinnej modlitwie. Następnie pojechał do Krakowa na spotkanie z arcybiskupem Eugeniuszem Baziakiem, a wieczorem wrócił do przyjaciół na kajaki.
Uroczysta konsekracja biskupia odbyła się 28 września 1958 r. w katedrze wawelskiej. Wojtyła przyjął jako dewizę na swój herb biskupi słowa: „Totus Tuus” (cały Twój). 
Jako biskup pomocniczy, członek kapituły krakowskiej, a potem scholastyk kapitulny, Wojtyła miał mnóstwo obowiązków. Pomimo tego nie zaniechał pracy naukowej ani duszpasterskiej. Na gruncie doświadczenia bycia z młodymi wyrosła jego pierwsza książka, pt. Miłość i odpowiedzialność. 
 Ojciec soborowy
  W 1962 r. Karol Wojtyła został wybrany przez kapitułę krakowską na wikariusza kapitulnego. Oznaczało to, że do czasu wyboru nowego pasterza będzie zarządzał archidiecezją. 
Największym jednak wydarzeniem kościelnym roku 1962 było zainaugurowanie przez papieża, Jana XXIII, Soboru Watykańskiego II. Wojtyła, który uczestniczył w pracach soborowych „od pierwszego do ostatniego dnia”, wielokrotnie potem będzie mówił „o wielkim darze dla Kościoła, dla wszystkich, którzy w nim uczestniczyli, dla całej rodziny ludzkiej, dla każdego z nas”, jakim było to wydarzenie, oraz o „długu”, jaki wówczas „zaciągnął wobec Ducha Świętego” (por. Przekroczyć próg nadziei, 24). W czasie wszystkich czterech sesji soborowych, które odbyły się od roku 1962 do 1965 (po śmierci Jana XXIII w czerwcu 1963 r. zwołanych przez jego następcę – Pawła VI), Wojtyła włączał się w dyskusje na temat źródeł Objawienia, sakramentów, odnowy liturgicznej, roli Maryi czy istoty Kościoła. Z perspektywy wieloletniego doświadczenia duszpasterskiego wypowiadał się w kwestii apostolstwa świeckich, akcentując źródło ich powołania i rolę w życiu Kościoła. Głos arcybiskupa z komunistycznej Polski, w której gwałcono prawo obywateli do wyznawania wiary, miał szczególne znaczenie przy powstawaniu deklaracji o wolności religijnej. Przede wszystkim jednak wkład Wojtyły w Vaticanum II mierzony był pracą nad tzw. schematem XIII, który ostatecznie przybrał kształt Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes Współpracownicy z uznaniem patrzyli na młodszego kolegę. Yves Congar zanotował w swoim dzienniku: „Wojtyła zrobił znakomite wrażenie. Ma dominującą osobowość. W jego osobie jest jakieś ożywienie, magnetyczna siła, moc, pełna pokoju i nie do odparcia”. W Gaudium et spes znajdziemy wypowiedzi, do których najczęściej sięgał Jan Paweł II: „Tajemnica człowieka wyjaśnia się naprawdę dopiero w tajemnicy Słowa Wcielonego. Chrystus (…) objawia w pełni człowieka samemu człowiekowi i okazuje mu najwyższe jego powołanie” (KDK 22) oraz „człowiek, będąc jedynym na ziemi stworzeniem, którego Bóg chciał dla niego samego, nie może odnaleźć się w pełni inaczej jak tylko poprzez bezinteresowny dar z siebie samego” (KDK 24). Wojtyła był głęboko przekonany o epokowym znaczeniu soboru, tego wyjątkowego „seminarium Ducha Świętego”. „Sobór – pisał po latach – miał w sobie coś z Pięćdziesiątnicy. Skierował Episkopat całego świata, a więc i Kościół, na te właśnie drogi, po których powinien on kroczyć u kresu drugiego millennium” (Przekroczyć próg nadziei, 24). Podjęcie jego dziedzictwa uważał za jeden z priorytetów swojego pontyfikatu. Najpierw jednak dzielił się owocami Vaticanum II z Kościołem krakowskim. Już podczas sesji w Rzymie na bieżąco informował swoich archidiecezjan o postępie prac, mobilizując ich do wsparcia modlitewnego oraz wzbudzając zarówno w duchowieństwie, jak i w wiernych poczucie łączności z tym wielkim dziełem Kościoła powszechnego. Po powrocie od grobu św. Piotra w 1965 r. pragnął przedstawić dokumenty soborowe w formie przystępnej publikacji: „Sobór był wielkim wydarzeniem, a dla mnie niezapomnianym przeżyciem. Wracałem z niego bardzo wzbogacony. Po powrocie do Polski napisałem książkę, w której starałem się przyswoić idee, jakie rozwinęły się w trakcie soborowych posiedzeń. W tej książce usiłowałem zawrzeć, żeby tak powiedzieć, esencję nauczania soborowego. Nadałem jej tytuł: »U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II« (…). Ta książka miała być zarazem swego rodzaju wotum wdzięczności za to, co łaska Boża sprawiła przez soborowe zgromadzenie we mnie samym jako biskupie” (Wstańcie, chodźmy!, s. 137).
Kardynał 
Z końcem maja 1967 przychodzi wiadomość z Rzymu, że papież Paweł VI ogłosił nominację 27 nowych kardynałów podnosząc liczbę członków Świętego Kolegium do 120. W dniu 26.VI.1967 roku ks. arcybiskup Karol Wojtyła w Auli Pia w Rzymie otrzymuje godność kardynalską.28 czerwca kardynał Wojtyła i inni nowo mianowani kardynałowie zbierają się w kaplicy Sykstyńskiej wypełnionej po brzegi publicznością. Wspólnie składają ślubowanie, Gdy kardynał Wojtyła podchodzi do Papieża, po raz pierwszy w Sykstynie rozlegają się brawa.
Tym samym kardynał Wojtyła rozpoczął okres jeszcze intensywniejszej służby Kościołowi i wiernym. Nie łatwa była to praca, albowiem rządy komunistyczne w Polsce nie ułatwiały Kościołowi spełniania swej misji. Kiedy władze cywilne odmówiły we wrześniu 67 roku ponownie paszportu Prymasowi Polski Kardynałowi Stefanowi Wyszyńskiemu, kardynał Wojtyła nie wyjechał do Rzymu na znak solidarności.
W dniu 18.V.1969 kardynał uczestniczył w uroczystości wmurowania kamienia węgiwęgielnego pod budowę pierwszego w Nowej Hucie kościoła na osiedlu Bieńczyce.
W roku tym wyjeżdżał do Kanady, gdzie spotykał się z Polakami ze wszystkich większych skupisk. Przyjmowany był gorąco i owacyjnie. W innych latach odwiedzał wiele razy USA, Niemcy, Francję, Austrię i wszędzie bywał w środowiskach polonijnych.
Jako kardynał nadal pracował w różnych Kongregacjach Kurii Rzymskiej. W tym okresie często odwiedzał swoje rodzinne Wadowice, celebrując msze św. w kościele, w którym był chrzczony. Aktywnie brał udział w obchodach 50-lecia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ponawiał wielokrotnie starania o beatyfikację królowej Jadwigi, Brata Alberta i innych polskich kandydatów na ołtarze
W "Roczniku Filozoficznym" opublikował swoje prace: "Problem teorii moralności" i w "Nurcie zagadnień posoborowych". Drukował również w "Osservatore Romano" i w "'Tygodniku Powszechnym". Wiele uwagi poświęcał zawsze Polonii za granicami Polski, utrzymał kontakty ze środowiskami. Aktywnie działał w Klubie Inteligencji Katolickiej w Krakowie. Kontaktował się także z wyznawcami innych wiar, m. in. dnia 28.II.1969 roku odwiedził synagogę w Krakowie przy ul. Szerokiej.
W grudniu 1969 roku wydana zostaje kolejna książka Karola Wojtyły pt. "Osoba i czyn".
Do najmilszych tradycji oraz obrzędów rodzinnych należą coroczne opłatki urządzane w gronie najbliższych. Takie spotkania odbywano co roku w Krakowie z udziałem Karola Wojtyły. Dnia 25.I.1970 roku kardynał spotkał się z dawnymi kolegami ze studiów. Było niezwykle serdecznie. Na pożegnanie gospodyni domu życzyła kardynałowi Stolicy Apostolskiej. Na to kardynał roześmiał się, ucałował ją i powiedział: - Babuniu, dziękuję pięknie, tego mi jeszcze nikt nie życzył. A co roku w dniu 4.XI. to znaczy swoich imienin przyjmował liczne delegacje, grupy młodzieży i osoby prywatne z życzeniami.
Kardynał Karol Wojtyła wraz z Prymasem Polski Kardynałem Stefanem Wyszyńskim oraz kardynałem Królem z USA uczestniczył 17.X.1971 roku w Rzymie w bazylice św. Piotra w uroczystości beatyfikacji o. Maksymiliana Kolbego.
Dnia 24.XII.1971 roku ksiądz kardynał odprawił mszę św. pasterkę na placu w Krakowie - Nowej Hucie na osiedlu Mistrzejowice; - Tysiące wiernych stały pod gołym niebem, On celebrował mszę św. pod daszkiem, za zbudowanie którego władze dzielnicy wymierzyły karę. W styczniu 1971 roku kilka dni kardynał mieszkał i modlił się u sióstr Urszulanek na Jaszczurówce. Jeździł na nartach.
W dniu 2.VII. tego roku podczas pielgrzymki na Jasną Górę kardynał koncelebrował mszę św. wraz z 15 duszpasterzami, wygłosił kazanie i dokonał aktu oddania w niewolę Maryi.
W dniu 29.VII.72 roku w Zakopanem na Bachledówce kardynał odbył spacery z księdzem Prymasem Stefanem Wyszyńskim, z młodzieżą grał w piłkę, brał udział w wieczorku piosenki. Wraz z księdzem Prymasem wysłuchał koncertu amatorskiego zespołu góralskiego z Ratułowa. Zaś 30.VII. w Dębicy wygłosił kazanie i przypomniał sługę Bożego Edmunda Bojanowskiego w jego setną rocznicę śmierci.
Wielokrotnie w tym roku podejmował w kazaniach temat "Kapłaństwa służebnego" wobec Kościoła, wiernych. Jakże często mówił o kościele powszechnym, kierującym się równymi prawami dla wszystkich, potępiał przemoc, łamanie prawa, nawoływał do wyzbycia się zła.
W tym czasie ukazała się kolejna książka Karola Wojtyły pt. "U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II".
W dniu 19.V.1973 roku o godz. 8.30 uczestniczył w otwarciu grobowca króla Polski Kazimierza Jagiellończyka.
Na początku listopada 1974 roku napisał wstęp do książki Mieczysława Kotlarczyka pt. "Sztuka żywego słowa"
W pierwszych dniach stycznia 1915 roku kardynał Wojtyła powołany został na przewodniczącego Komisji do Spraw Apostolstwa Świeckich w Polsce. Konferencja Episkopatu Polski powołała Go także w tym czasie na przewodniczącego Komisji do Spraw Nauki Katolickiej, na członka Komisji do Spraw Instytucji Polskich w Rzymie i członka Komisji do Spraw Duszpasterstwa Ogólnego. Tego roku wiele publikował w "Roczniku Filozoficznym" KUL na temat encykliki "Humanae vitae".
W roku 1978 wyjeżdżał kilka razy do Rzymu by uczestniczyć w pracach komisji biskupów oraz naukowców. 
W dniu 6.VIII tego roku zmarł w Rzymie Ojciec Święty Paweł VI. Kardynał Karol Wojtyła wyjechał do Watykanu na uroczystości pogrzebowe, a następnie na konklawe. Już 26 sierpnia 1978 roku konklawe wybrało papieżem Jana Pawła I. Po audiencji u nowego papieża, kardynał Karol Wojtyła wrócił do Krakowa, by zaraz udać się do Niemiec oraz innych państw. Wszędzie głosił Słowo Boże wynikające z ducha II Soboru Watykańskiego.
I oto niespodziewanie w nocy z dnia 28 na 29.IX.1978 roku nadeszła z Rzymu wiadomość, że  Jan Paweł Paweł  I nagle zmarł. Kardynał Karol Wojtyła 3.X. tego roku udał się do Rzymu na pogrzeb oraz konklawe. W uroczystościach tych brali udział polscy kardynałowie. Cały Kościół katolicki  śledził prace konklawe . Kto będzie następcą Jana Pawła I-go?